Кыргыз Республикасынын Мин-Куш аймакта жайгашкан, мурунку уран өндүрүшүнөн калган аянттарды башкаруу жана калыбына келтирүү үчүн комплекстүү экологиялык таасирди баалоо жана техникалык-экономикалык негиздеме жүргүзүү.

0
2 121 просмотров

ЭКОЛОГИЯЛЫК ЖАНА КООМДУК ТААСИРДИ БААЛОО

Техникалык эмес жыйынтык

Экологиялык жана коомдук таасир этүүгө алдын ала  баа берүү жана белгиленген таасирди азайтуу боюнча чаралар

2015ж. 13 февралында бекитилген, «Айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнү жүзөгө ашыруу тартиби жөнүндөгу» №60 эрежесинин, 31-беренесине ылайык, алдын ала экологиялык таасирди баалоо.

Мин-Куш аянтчасы

 

INSTS, KG 4.01 / 11-12 долбоору

Conducting an integrated environmental impact assessment and feasibility study for the management and remediation of uranium production legacy sites of Min-Kush and Shekaftar in the Kyrgyz Republic

Кыргыз РеспубликасынынМинКуш жана Шекафтар аймактарында жайгашканмурунку уран өндүрүшүнөнкалган аянттарды башкаруу жана калыбына келтирүү үчүн комплекстүү экологиялык таасирди баалоо жанатехникалыкэкономикалык негиздеме жүргүзүү.

EuropeAid/135725/DH/SER/KG

 

МАЗМУНУ

1       Айлана-чөйрөгө ТИЙГИЗГЕН таасир, техникалык эмес жыйынтык (60 ЭРЕЖЕ (2015), 31 берене (8).) 3

1.1         Кириш сөз  3

1.2         Долбоордун демилгечисинин жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнү (АЧТТББ) ишке ашыруучу уюмдун байланыш маалыматтары   3

1.3         Сунуш кылынган долбоордун негиздемеси  4

1.4         Сунуш кылынган долбоор жана ыкмалары жөнүндө баяндоо  5

1.5         Эң мыкты, жеткиликтүү ыкмаларга ылайык сунушталган иш методдорун талдоо  8

1.6         Учурдагы экологиялык абалдын сүрөттөлүшү  8

1.7       Долбоор алкагында сунуш кылынып жаткан ишти баалоо  9

1.8         Сунушталган ремедиация иштеринен кийинки экологиялык кырдаалга баа берүү  10

1.9         Натыйжаларды жеңилдетүү боюнча иш чаралар  10

1.10       Сунушталган мониторинг программасы                                                                   11

1.11       Коомчулуктун катышуусу  12

1.12       Айлана чөйрөгө тийгизген таасирди баалоо мүмкүнчүлүктөрү  12

Таблицалар

1 таблица…… Изилденип жаткан альтернативдүү чечимдер. 7

2 таблица ….. Экологиялык жана социалдык факторлор, алардын баштапкы абалына кыскача жыйнтык  8

3 таблица ….. Сунушталган долбоордун айлана-чөйрөгө тийгизген таасири жана келип чыккан натыйжаларды жеңилдетүү. 10

 1         Айлана чӨйрӨгӨ тийгизген таасир жана техникалык эмес жыйынтык (№60 эрежеси (2015), 31-беренеси)
1.1      Кириш сөз

2015ж. 13 февралында бекитилген, «Айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнү жүзөгө ашыруу тартиби жөнүндөгу» №60 эрежесинин, 31-беренесине ылайык, айлана чөйрөгө тийгизген таасирди баалоо боюнча арыз алдын ала айлана чөйрөго тийгизген таасирди баалоо алкагында даярдалышы керек. Ал адис эмес адамдар түшүнө тургандай, жеткиликтүү жана жөнөкөй тилде даярдалышы керек. Ошондуктан, ал техникалык эмес жыйынтык чыгаруу деп аталат

№60 эреженин (2015) 2 тиркемеси, айлана чөйрөгө тийгизген таасирдин төмөнкү түзүмүн аныктайт:

1.    Долбоордун демилгечисинин жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнү (АЧТТББ) ишке ашыруучу уюмдун байланыш маалыматтары.

2.    Сунуш кылынган долбоордун негиздемеси.

3.    Сунуш кылынган долбоор жана ыкмалары жөнүндө баяндоо.

4.    Эң мыкты, жеткиликтүү ыкмаларга ылайык сунушталган иш методдорун талдоо.

5.    Учурдагы экологиялык абалдын сүрөттөлүшү.

6.    Долбоор алкагында сунуш кылынып жаткан ишти баалоо.

7.    Сунушталган ремедиация иштеринен кийинки экологиялык кырдаалга баа берүү.

8.    Натыйжаларды жеңилдетүү боюнча иш чаралар.

9.    Сунушталган мониторинг программасы.

10.  Коомчулуктун катышуусу.

11.  Айлана чөйрөгө тийгизген таасирди баалоо мүмкүнчүлүктөрү                                            .

Жогоруда аталып өткөн пункттар кыскача төмөнкүдөй бөлүмдөрдө камтылган.

1.2      Долбоордун демилгечисинин жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнү (АЧТТББ) ишке ашыруучу уюмдун байланыш маалыматтары

«Мин-Куш шаарчасында жайгашкан, мурунку уран өндүрүшүнөн калган аянттарды калыбына келтирүү» долбоору төмөнкү уюм тарабынан сунушталган:

Кыргызс Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министирлиги

А.Токтоналиев көчөсу 2/1

Бишкек ш.

720055

Кыргыз Республикасы

Ministry of Emergency Situations of the Kyrgyz Republic

A.Toktonalieva street 2/1

Bishkek

720055

Kyrgyz Republic

Долбоор менен байланышкан айлана-чөйрөгө тийгизген таасирди баалоо төмөнкү бирикме тарабынан иштелип чыккан:

WISUTEC Umwelttechnik GmbH (Аралык бирикменин жетекчиси)

Jagdschänkenstr. 50

D-09117 Хемниц

Германия

Тел.          +49 — 371 — 270 940 — 50

Факс.             +49 — 371 — 270 940 — 99

Электрондук дарегиl            info@wisutec.de

Сайты        https://www.wisutec.de/

жана бирикме мүчөлөрү

·         Wismut GmbH (Германия)

·         C&E Консалтинг жана Инженерия GmbH (Германия)

·         Facilia (Швеция)

Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын Физика жана тектеринин механикасы институтунун илимий-инженердик «ГЕОПРИБОР» борбору жана Кен-Тоо (Бишкек) уюму менен биргеликте.

Долбоор, Европалык Комиссия тарабынан № KG 4.01/11-12 — SD 05 INSC контракты аркылуу.каржыланат

1.3      Сунуш кылынган долбоордун негиздемеси

Сунуш кылынып жаткан долбоор мурунку уран өндүрүшүнөн калган аянттарды калыбына келтирүүгө басым жасоочу долбоор болуп саналат. Шахталарда пайда болгон тешиктер, штольнялар, ойулган жерлер жана жана жер астындагы боштуктар адамдардын ден соолугуна жана коопсуздугуна коркунуч алып келиши мүмкүн. Кен иштеткен жайларды эч ким жапкан эмес же туура жабылган эмес. Долбоор төмөнкү аспектилердин негизде жасалды:

Экологиялык жана коомдук жагынан көз караш

·         Себеби, Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктары боюнча мурдагы тоо-кен казып алуу жана кайра иштетүү жайлары тийиштүү түрдө жабылышын жана калыбына келишин талап кылат

·         Себеби, Мин-Куш аймагындагы калк үчүн олуттуу коркунуч туудурган геотехникалык коркунуч жоголот

·          Себеби, ремедиация жумуштарынан кийин коркунуч жараткан жерлер жабылып жана калыбына келтирилип, айлана чөйрө жана адамдар учун коопсуз болуп калат ,

·         Себеби, Мин-Куш аймагындагы экологиялык жана коомдук кырдаалды бир кыйла жакшыртууга алып келет

·         Себеби, ден соолукка терс таасирин тийгизе турган булгануу булактары жокко чыгарылат.

Радиологиялык жактан көз караш

·         Себеби, Кыргызстандын жана улуттук ченемдер стандарттарына ылайык, коомчулук үчүн нурдануу дозасы 1 мЗв болгон (радондун эсебинен алынган нурданууну эсепке албаганда) эталондук көрсөткүчкө алып келет.

·         Шахта жана штольнялар жабылып, ал жактан чыккан радон менен дем алуу азайат же жокко чыгарылат.

·         Себеби, адамдардын керектөөсү үчүн пайдаланылган суудан, жалпы, божомолдуу доза 0,1 мЗв өлчөмун карманыш учун, административдик түшүндүрүү программасынын алкагында, элге коопту суу булактары жөнундө маалымдоо камсыз кылынат.

Экономика жактан көз караш

·         Себеби, кыска мөөнөтүү, позитивдүү коомдук-экономикалык натыйжа берип, радиоактивдуу кирдөөнүн негизги булактары жоюлуп жана өнүгүү үчүн жер участоктору пайда болуп, Мин-Куш аймагынын экономикалык жактан калыбына келүү үчүн негиз түзүлгөн, узак мөөнөттүү натыйжа пайда болот.

·         Себеби, ден соолукка тобокелдиктерди азайтып же жокко чыгарып, Мин-Куш аймагынын имиджин коомдун астында жакшыртып, бул аймактын жагымдуулугун көбөйтүү үчүн оң салым кошо алат.

Калыбына келтирүү долбоор катары, бул долбоордун жалпы таасири оң болот.

1.4      Сунуш кылынган долбоор жана ыкмалары жөнүндө баяндоо.

Кырдаалдын коркунучун толук баалоо, ушул долбоордун алкагында жүргүзүлдү Эреже катары, долбоордун алкагында калыбына келтирүү иш-чараларынын эки түрү сунушталат:

A)   Жөнөкөй курулуш иштери, радиоактивдүү материал оордунан жылдырылбайт

1.    Штольняны корутунду дубал менен жабуу жана бетон же шагыл таш менен толтуруу

  1. Штольняны суюктук бетон менен жабуу
  2. Шахталардын бетон плиталары менен жабу аркылуу коопсуз абалга келтируу

4.    Ойулган жерлерди бетондон жасалган тыгын менен жабу.

5.    Шахтадан чыккан сууну кокусунан колдонулушуна жол бербөө үчүн, суунун агымын  көзөмөлдөө учун  же эрозияны алдын алуу максатында, суу-дренаждык арыктарды жана шахтадан чыккан сууну буруучу каналдарды калыбына келтирүү.

6.    Жер үстүндөгү сууларды калдык төгүлгөн жерлерден агуусун буру.

7.    Административдик маалымат программасы аркылуу кайсы суу булактары пайдаланууга жана ичүүгө кооптуу болуп саналаарын элге билдируу

B)   Мурдагы тоо-кен объектилерин бузуп, (имараттар, руда сакталган жерлер), тазалап, таштандыларды көмүү.

8.    Жабдууларды демонтаждоо жана ордунда көмүү

9.    Булганган топуракты казып алып салып, инерттуу, таза топурак менен оордун толтуруу.

10.  Майда булганган материалдарды инерттик таза материал менен аралаштырып комуп, оордун тазалоо.

Мурунку уран өндүрүшүнөн калган аянттарга төмөнкү иш-аракеттер сунушталат:

17 площадка

·         № 8 штольня: Коргоочу дубал жана шагыл таш

·         № 9 шахта: Шагыл таш менен жабуу

·         №1 тоо-кен калдыктары: Суу-дренаждык арык

21 площадка

·         №1 желдетүүчү шахта: Бетон плитасы

·         №3 шахта: Бетон плитасы

·         №2 штольня: Штольняны суюк бетон куюп жабуу

·         21 площадкадагы руда сактаган жай (бункер): Бузуп, оордуна көмүү

·         №2 тоо-кен калдыктары: Суу бургучтарды калыбына келтирүү

Ак-Улак жана 6 рудный склад

·         №2 желдетүүчү шахта: Шахтаны толтуруу жана бетон плитасы

·         4 Южная штольнясы жана 1,2,3 ойуктар: Бетон жана шагыл таш менен толтуруу

·         7 ойук: Үстүн бетон тыгыны менен жабуу

·         10,11 ойуктар:  Үстүн бетон тыгыны менен жабуу

·         12 ойук: Үстүн бетон тыгыны менен жабуу

·         № 19 Тоо-кен калдыгы: Жер үстүндөгү суулардын нугун буруу

·         6 Рудный склад: Булганган топуракты казып алып салып, устун жабуу.

Иштелүүчү жерлер

·         Бункер: Бузуп, оордуна көмүү

·         Тоо-тектерин майдалагыч жай: Бузуп, оордуна көмүү

·         Эгер кошумча имараттар шаардын мэриясы тарабынан туруксуз деп бекитилсе, анда аларды дагы бузу.

Бул сунуш кылынган иш-чаралардын бары, толук долбоордук документтерде инженердик планды кошуп, подрядттык мекеме тарабынан долбоордун кийинки этабында иштелип чыгат.

Кийинки альтернативдуу чечимдердин түрлөрү анализделип жана салыштырылып, тандоого сунуш катары берилет:,

1Таблица  Альтернативдүү чечимдерди талдоо

Калыбына келтирүүжумуштары Альтернативалары  

Эскертүү

Штольняларды жабуу Эчкандай кыймыл аракет жок Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Тосмо орнотуу геотехникалык коркунуч сакталууда
Кирпич дубалы жана шагыл Узак мөөнөттүү коопсуздук
Суюк бетон куюуу жана шагыл Узак мөөнөттүү коопсуздук
Шахталарды

жабуу

Эч нерсе кылбоо Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Тосмо орнотуу Геотехникалык коркунуч сакталууда
Бетон плитасы Узак мөөнөттүү коопсуздук
Бетон тыгыны Узак мөөнөттүү коопсуздук
Ойуктардын коопсуздугу Эч нерсе кылбоо Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Тосмо геотехникалык коркунуч сакталууда
Шагыл менен толтуруу Чектелген узак мөөнөттүү туруктуулук
Бетон тыгыны Узак мөөнөттүү коопсуздук
Кен-тоо калдыктарынын коопсуздугу Эч нерсе кылбоо Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Дренаждык арыкты же суулардын нугун буруучу түтүк орнотуу Чектелген узак мөөнөттүү туруктуулук
Сууларды агызууну калыбына келтирүү Чектелген узак мөөнөттүү туруктуулук
Башка жакка көчүрүү Жерге оң таасир тийгизет, жер калыбына келтирилет
Радиоактивдүү жер топуракты калыбына кельтирүү Эч нерсе кылбоо Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Тосмо орнотуу Радиактивдүү коркунуч калууда
Топурак менен жабуу Чектелген узак мөөнөттүү туруктуулук
Excavation and disposal

Казып алып салып көмүү

Узак мөөнөттүү туруктуулук
Курулуштардын коопсуздугу

(бункер, тоо-кенин майдалоочу жай)

Эч нерсе кылбоо Жеткиликтүүлүк, геотехникалык коркунуч сакталууда
Тосмо орнотуу Кыйроо коркунучу убакыттын өтүшү менен көбөйтөт
Бузуу жана көмүү Узак мөөнөттүү туруктуулук

Бул көрсөткүчтөр төмөндөгүдөй критерийлер жана салыштырмалар менен бааланып, чечим кабыл алуу үчүн берилген:

·         Күтүлгөн калыбына келтирүү чаралары аяктагандан кийин, учурдагы абал менен салыштырганда, айлана-чөйрөнүн сапатынын жакшыруусуу (суу, аба, топурак, геотехникалык туруктуулук, келечекте колдонулуучу потенциал)

·         Калыбына келтирүү иш-чараларды ишке ашыруу учурундагы жумушчулардын коопсуздугу

·         Туруктуулук, узак мөөнөттүү стабилдүүлүк, узак мөөнөттүү коопсуздукту камсыз кылуучу талаптар, мониторинг жүргүзүү, институттук башкаруу.

·         Чыгымдар

Ар бир альтернативдүү (калыпка келтирүү варианттар) чечимдерди кабыл алуудан мурда, алар ар кандай критерийлер боюнча эсептелип, ар бир критерийи жалпы чечим чыгарууга  салмак (маани) кошту.

1.5      Мыкты жеткиликтүү ыкмаларга (МЖЫ) ылайык, сунуш кылынган иш методдорду талдоо

2015 ж. 13 февралында бекитилген №60 эрежесинин, 2-тиркемедеги, 4-пунктуна ылайык сунушталган иштердин методдору, мыкты жеткиликтүү ыкмаларга (МЖЭ) ылайык келүүсү талданыш керек. Айтылып кеткен талдоо деталдык пландаштыруу убагында каралган.

Сунушталган техникалык калыбына келтирүү иш чаралары заманбап болуп саналат жана аларды ийгиликтүү Wismut GmbH иш-канасы тарабынан жана ошондой эле дүйнөдөгү башка жерлерде колдонулган.

1.6      Учурдагы экологиялык абалдын сүрөттөлүшү

Учурдагы экологиялык абал төмөнкүлөр менен мүнөздөлөт:

2 Таблица   Айлана-чөйрөнү коргоо жана коомдук факторло жана алардын баштапкы абалы кыскача маалымат

Экологиялык фактор Баштапкы көрсөткүч Баштапкы кырдаал
Адам

 

Калк 3,200 тургундар, калктын активдүү мезгилине (1959) салыштырганда үчтөн бир бөлүгү болуп саналат.
Социалдык абал Экономика чакан киреше менен мүнөздөлөт. Жумушсуздук көрсөткүчү болжол менен 40% ды түзөт. Уран казып алуу 1955- 1969 жылдары болгон. Мин-Куш шаарчасынан жаш адамдардын көчүп кетүү агымы чоң.
Жалпы ден-соолук

 

Балдардын ооруларынын изилдөө жыйынтыгы боюнча, биринчи кезекте, дем алуу органдарынын оорулары (58%) болуп эсептелди, бойго жеткен калктыкы аш-казан системасынын оорулары (52%), дем алуу органдары (47%), ошондой эле жүрөк-кан тамыр жана заара системасынын экенин көрсөттү.

Уулуу металлдар жана урандын концетрациялары шахтадан чыккан сууларда контролдук денгээлден жогору экендигин  көрсөттү  (төмөндө «суу» деген кутучаны кара.)

Радиациялык таасир Турак аймактарында ачык абада жүргөн убактында доза нормалдуу чекте. Радон газын дем алуудан алынган доза (1 мЗв /жылына) чегинен  бир нече эсе төмөн.

Тоо-кен объектилеринде жүргөн убактта алынган нурлануу дозасы, (1 мЗв /жылына) чегинен  бир нече эсе төмөн,.

Дарыянын суусун пайдалануудан алынган нурлануу дозасы (1 мЗв /жылына) боюнча чегинен  бир нече эсе төмөн

Иче турган сууга шахта жана штольнялардын суусу кошулган учурларда, нурлануу дозасы эталондук көрөсөткүчтөрүнөн жогору (жаш балдар үчүн болгон таасирдин сценарийи)

Жалпысынан, сугатка жана малды сугарууга пайдалануучу суудан болгон нурлануу дозасы чегинен  бир нече эсе төмөн.

Аба

 

 

Климаты

 

Тянь-Шань климат аймагы; жаан чачын аз көлөмдө, кыш суук – температура 20 ° C дан төмөн, жайында — ысык. Шаар  деңиз деңгээлинен 2260 метр өйдө болгон өрөөндө жайгашкан
Абанын сапаты Радондун концетрациясы ачык абада 15 — 80 Бк / м³ өлчөмүндө ченелген, көрсөткүчтордун көбү 50 Бк/ м³ төмөн. Радондун табигый көрсөткүчү болуп 30 Бк / м³ болуп саналат. Мындан ары абанын булганышына алып келе турган өнөр жай жок.

 

Суу

суулардын

 

Жер үстүндөгү суулар

 

Туюк-Суу Мин-Куш дарыясына кошулуп, Сырдарыя бассейнине таандык.

Геогендик шарттарга байланыштуу, Туюк-Суу дарясында SO4 жана Sr, ичүүчү сууга таандык чегинен алда канча жогору.

Жер астындагы суулар

 

Ойдоку Ак-Улак аймагында жайгашкан булакта (M3W05 үлгү алынган жер) максималдуу 12 мкгр / л болгон U өлчөнгөн, 15 мкгр / л болгон Кыргызстандын таза сууга болгон лимитине жакын. Суудагы металлдардын концентрациясы жалпысынан чектен төмөн.
Ичүүчү суу Калкынын үчтөн бир бөлүгү борбордук суу менен камсыз кылынат, үчтөн бир бөлүгү цистерналардан, калган үчтөн бир бөлүгү жанындагы дарыялардын/каналдардын суусун пайдаланат.  Суу сакталуучу жайлар кен өндүрүлгөн аймактын чегинен тышкары  жайгашкан. Мындан тышкары, M3W05 үлгү алынган жер жаз мезгилинже таза суунун булагы катары пайдаланылат.
Жер

 

Жер кыртышынын сапаты

 

Тоо-кен калдыктарынын гамма-нурлануунун орточо көрсөткүчү 236 нЗв /с  тузуп, салыштырмалуу төмөн болду. Ал жердин айланасындагы эн ысык, коп коргозгон жерде 2400 нЗв/с болду. Мин-Куш аймагынын гамма-нурлануу табигый өбөлгөлөрү 100-300 нЗв/с түзөт. Көрсөтөткүчтөрү > 200 нЗв/с болгон жерлер  көмүр пласты ачылып, уран минералы аралыш экенин көргөзөт.
Жер иштетүү Жер төмөн жана орто асылдуу, негизинен мал жаюу үчүн пайдаланылат. Бийик тоолуу аймакта жер иштетүүгө жакшы шарт жок. Жердин бир гана кичинекей бак участкалары бар жана өсүмдүк өндүрүү үчүн колдонулат. Жер аянтынын көбүн өндүрүш калдыктарын камтып, мурдагы кен иштетүүдон калган имараттардын урандылары ээлейт.
 

Биологиялык ар түрдүүлүк

 

 

Флора

200дөн ашуун гүлдүн түрү бар, алардын ичинен эки түрү кызыл китепте
 

Фауна

26 канаттуулар түрлөрү бар, алардын ичинен эки түрү кызыл китепте.
Экосистемалык кызматтар

 

Ресурстарды бөлүштүрүү: тамак-аш азыктарын өндүрүү (жеке бакчалар), суу

Жөнгө салуу: климат жана суу чарба балансы; эрозияга каршы табыгый коргоонуу

Колдоо: азык айлануусу, өсүмдүктөрдүн чаңдашуусу, топурактын пайда болушу жана кычкылтек

Маданий: чакан эс алуу пайдалыгы

Ландшафт Ички Тян-Шандын тоо ладшафты. ландшафт чоң жер көчкү, таш кулоолор, жана селге кабылат.
 

Сезимтал инфраструктура

 

Корголуучу аймактар

 

 

Жок болгон

Маданий мурас

 

Жок болгон
Коомдук инфраструктура Уран өндүрүшүнөн калган аятттарга жакын мүрзө жайгашкан
1.7      Сунушталган долбоор ишин баалоо

Көпчүлүк таасирлер анча оор жана чоң эмес. Кабыл алынуучу иш-чаралар өзүнө төмөнкүлөрдү камтыйт:

• Имараттарды жана бункерлерди бузуп, көмүп салуу.

• Штольняларды суюк бетон менен жабу.

• Булганган топурактын аянттарын тазалап, көмүп, оордун таза топурак менен толуктап жабуу.

№2 штольняны, № II кен-тоо калдыктарын сактоочу жайды, бункерди жана таш майдалоочу жайды калыбына келтирүү иштери учурунда, мүмкүн болгон зыянды болтурбоо (жергиликтүү жолду бузуп алуу)  зарыл.

Саламаттыкты сактоо жана коопсуздук чаралары жумушчуларга жана жамааттын мүчөлөрүнө транспорт иштери же бузуу иштери учурунда көрүлөт. Ошентсе да, пландаштырылган иш-чаралардын көлөмү чектелген жана тобокелчиликтер жалпысынан аз болоору ыктымал.

Күтүлбөгөн таасирлердин болушу мүмкүн эмес.

сунуш кылынган иш-чараларды ишке ашыруу убактысы  өтө кыска (бир нече аптадан 3 айга чейин) болуп саналат.

Калыбына келтирүү ишитерине  имараттарды бузу иштери да кирет, ал иштер жүрүп жаткан убакытта  чаң (радиактивдуу) жана чуу болушу мүмкүн.  Мындай себептерди жою үчүн,  кургак аба ырайы учурунда атайын машинелер менен суу чачылып, топуракты жумшартуу иш чаралары көрулөт.

Радиологиялык таасирлер анча оор жана чоң эмес. Жалпы эл жана кызматкерлер үчүн нормативдик ченемдер чегинен ашпаш керек.

1.8      Сунушталган калыбына келтирүү иштеринен кийин күтүлгөн экологиялык кырдаалга баа берүү

Калыбына келтируу боюнча иш чаралар аяктагандан кийин, баардык уран өндүрүшүнөн калган аянттар айлана-чөйрөгө арзыбай турган таасир бере турган абалга келет.

Мин-Куш аймагы төмөнкүлөр менен мүнөздөлөт:

·         Жабылган штольнялар жана ойуктар

·         Тоо-кен калдыктарынын стабилдүү абалы жана талапка жооп берген суу агызып кетүүчү каналдар

·         Кичине булганган аймактар инерттик топурак менен жабылат

·         Мурунку тоо-кен өндүрүшүнөн калган имараттар жана руда сакталган кампалар жоголуп, жер кыртышы тазаланып, келечекте керектөөго даяр болот.

Сунушталган иш-чаралар Мин-Куш аймагынын экологиялык жагдайын жакшыртууга алып келет. Таштандылар менен булганган жерлер, имараттар, инфрастуктура, ж.б. толугу менен алынган райондорд чектөөсүз пайдаланса болот. Радиактивдуу материалдар камтылган жерлер (ачык же жабылган) айыл чарбага, турак-жайлардын курулушу үчүн пайдаланылышы мүмкүн эмес.

Мин-Куштун коомчулугу тарабынан алынган натыйжалуу доза, калыбына келтирүү долбоору башталганга чейинкидей болот. Бирок, алар азыркы кырдаалды эске алганда көпчүлүк учурда аз болуп саналат. Мин-Куштагы сууну керектөө менен байланышкан радиологиялык таасир, кооптуу сууну пайдаланууну азайтуу үчүн багытталган административдик түшүндүрүү программасын ишке ашыруудан кийин нөлгө барабар болуп калат. Адамдардын керектөөсү үчүн булганган сууну пайдалануу толугу менен узак мөөнөткө жок болот.

1.9      НАТЫЙЖАЛАРДЫ ЖЕҢИЛДЕТҮҮ БОЮНЧА ИШ ЧАРАЛАР

Айлана чөйрөгө тийгизген таасирди изилдөөдөгү натыйжалар 3 таблицада берилген.

Ошондой эле,  3 таблицадагы натыйжалар алдын алуу жана башка иш-чаралар аркылуу жеңилдетилет.

3 Таблица Сунушталган долбоордун айлана-чөйрөгө тийгизген таасири жана натыйжаларды жеңилдетүү боюнча иш чаралар

Рецепторлор Иш убагындагы  потенциалдуу таасирдин сүрөттөлүшү Башкаруу жана натыйжаларды жеңилдетүү боюнча иш чаралар
Аба рецеоторлору Топурак жана чаң  

• калдыктардын жана жолдун үстүнө суу себуу менен чаңды азайтуу

• калдыктары көчүрүү же бузуу иштери жүргүзүлгөн жерде суу себүү.

• чаңга жакын материалдар мене иштөөдө брезент колдонуу

·

Транспортон чыккан газдар жана  ызы-чуунун таасири ·         Бардык транспорт үзгүлтүксүз тейленүүгө тийиш,өндүрүүчүлөрдүн көрсөтмөсүнө ылайык иш алып барышат.

·         Мотор жон эле иштеп турбаш керек.

·         Экологиялык жактан таза моторлорду колдонуу зарыл

Жаныбарлар дүйнөсү (B түрүндөгү иш үчүн гана тийиштүү) Унаа кыймылына байланыштуу өлүмдөр ·         Абайлап айдоо

·         Айдоочунун маалымдуулугун көбөйтүү

·         Ылдамдык чегинин сакталышын камсыз кылуу

Айлана-чөйрөдөгү жаныбарларды козгобоо ·         Имараттарды бузуунун астында жаныбарлардын уяларынын жоктугун изилдөө

·         Иш аракеттерди чектелген гана жерде жүргүзүп, транспорттун чектен чыгуусун болтурбоо

·         Асыл тукум мезгилдерде ишти чектөө

Радиологиялык таасир Чаң / радон менен дем алуу, түздөн-түз радиация, жумушчулардын радиоактивдуу материалдарды жутуп алуусу Кесиптик нурлануу

·         Радондун кесепетин азайтуу үчүн, №2 штольняны калыбына келтирүү мезгилинде желдеткич системасы курулат

·         Чанды азайтуу (үстүн кара)

·         Гигиенаны камсыз кылуу (жумуш жеринде тамак ичпей, суусундук ичпей жана тамеки чекпеш керек)

·         Кызматкерлердин өздүк гигиена эрежелерин сактоо

·         •Жумуш жерлер кара жана ак аймактарга бөлүнүш керек

·         Кызматкерлердин маалымдуулугун көбөйтүү

·         Иш жеринде мониторинг жургузуу

Адам Кызматкерлердин кокустан кырсыкка чалдыгуусу ·         Эмгекти коргоо жана коопсуздук техникасы боюнча пландар

·         Кызматкерлердин маалымдуулугун окутуу

·         Өзгөчө кырдаалдарга даярдык пландары

·         ISO 18001 коопсуздук башкаруу планынын B түрү боюнча коргоо жолдору сунуш кылынат

1.10   СУНУШТАЛГАН МОНИТОРИНГ ПРОГРАММАСЫ

Мониторинг программасы натыйжаларды женилдетүү боюнча иш-чараларды ишке ашыруу, чаңды азайтуу(радиоактивдүү жана радиоактивдүү эмес) жана ызы-чуунун таасирин азайтуу үчүн төмөнку Кыргызстандын укуктук базасын талаптарына ылайык жүргүзүлөт:

·         №201, 11/04/2016 ж. Санитардык ченемдер жана эрежелер «Радиациялык коопсуздук боюнча техникалык ченемдер».

·         «Жумуш жана турак-жай аймагындагы ызы-чуунун чеемдери», 14-тиркеме

·         «Жумуш жана турак-жай аймактарында абанын сапатынын ченемдери» 15-17-тиркеме

·         • Санитарные Закон «Технические процедуры по радиационной безопасности», № 224, 29.11.2011

Мониторинг жургузуу төмөнкүлөрду камтып, бирок, сөзсүз алар менен чектелбеш керек:

·         Жеке дозметрлер менен жумушчулардын нурлануусун көзөмөлдөө

·         Радиоактивдүү материал бар жердеги аймактарда жүк ташуучу жана башка жабдуулардын үстүндөгү булгануусун өлчөө

·         курулуш журуп жаткан жердин тегерегинде радиоактивдүү заттар көзөмөлсүз түрдө чачырап жатканын көзөмөлдөө

·         Чаңга мониторинг жүргузүү (ошондой эле радиоактивдүү материлдар менен иш жүрүп жаткан жерлердеги чанды изилдөө жанаа ченөө)

·         конуштар, ооруканалар, ошондой эле коомдук имараттар иш аракеттин кесепетинен ызы-чуу менен жабыркаган болсо, ызы-чууга мониторинг жүргүзүү

·         Топурактын мониторинги (жерди сактоо үчүн кылынган иш аракет, мисалы чектөө / иштеген жерлерди оптимизациялоо).

Радиоактивдүү мониторинг системаларын түзүү жана пайдалануу Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттигинин  RS-G-1,8  жетекчилигинде камтылган жана Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттигинин 64 техникалык отчеттунда камтылган.

Имараттарды бузу жумуштарын жүргузүүгө чейин чымчыктардун уясы табылса, алар башка жака которулат

Мониторинг планы ушул долбоордун 7 тапшырмасында иштелип чыгып, толук айлана чойрого таасирин баалодо камтылат. Мониторинг планын ишке ашыруу максаты болуп, жазала турган иш чарлар айлана-чөйрөгө же адамдардын ден соолугуна радиологиялык же химиялык таасирин тийгизбегендигин көрсөтүп тураары жана коргоо чараларын пландаштыруу же өзгөртүү керек экенин көрсөтүп турган ар кандай багыттарын аныктоо керек экендигин, (МАГАТЭ RS-G-1,8) камсыз кылат.

 Бийлик органдарынын (мисалы, жоопкерчиликтеги мамлекеттик кызмат инспекторлору ж.б.)жана операторлордун (мисалы, чечим кабыл алуучу адамдар, радиациялык коопсуздукту касыз кылуучу кызматкерлер, командалардын жетекчилерин) кийлигишүүсү  экологиялык көрсөткүчтөр боюнча терс болгон учурда жана жумуш ордунда каршылык болгондо болот.

1.11   КООМЧУЛУКТУН КАТЫШУУСУ

Маалымат эркиндиги мыйзамына жараша (№ 213, 28.12.2006 ж.) экологиялык тийиштүү маалымат бардык кызыккан жарандар үчүн жеткиликтүү болушу керек. Ал Кыргызстан 2001-жылы кошулган Орхус конвенциясында жазылган.

Айлана чойрого тийгизген таасирди балоо боюнча 13-февраль 2015жылкы №60 эреженин 14-24  беренесине ылайык, коомдук жолугушууларды өткөрүп, долбоордук-техникалык документтерди ачыкка чыгаруу жана кызыккан тараптарга консультация откоруу болуп саналат. Коомчулуктун катышуусу ушул талаптарга ылайык ишке ашырылат.

Бириккен Улуттар Уюмунун – Европанын экономикалык комиссиясынын  Орхус борборлору Бишкек жана Ош шаарлырында  жайгашкан. Бул борборлор коомчулук менен иштоого тартылат. Орхус коныециясынын үч принципин ишке ашырууда чечүүчү ролду ойнойт, тактап айтканда, маалыматтын ачыктыгы, чечимдерди кабыл алууда коомчулуктун катышуусу жана экологиялык маселелер боюнча сот адилеттигине жеткиликтүүлүк.

Маалымат материалдары адистер тарабынан орус жана кыргыз тилдеринде камсыз кылынат. Маалымат төмөнкүлөрдү камтышы мүмкүн, бирок, алар менен чектелбейт:

·         Уран казып алуу жана мурунку тоо-кен өнөр жайы жөнүндө жалпы маалымат

·          Радияция жөнүндө фактылар жана анан тобокелдиктери жөнүндө жалпы

·         Аймактын мүнөздөмөсү жөнүндө маалымат жана ошол тобокелдиктер үчүн алгылыктуу салыштырма

·         Калыбына келтирүү жолун тандоо жана чечимдерди кабыл алуу ыкмасы

·         Жергиликтүү жамааттардын катышуусу

·         Маалымат,суроо-пикирлер үчүн байланыш маалыматы.

Техникалык-экономикалык изилдөөнүн бир бөлүгү боло турган, айлана-чөйрөгө (АЧТБ) тийгизген таасирди баалоо, экологиялык жана коомдук таасирди баалоо боюнча отчет катары жалпы коомчулукка көрүүгө жана талкууга алганга долбоордун демилгечиси аркылуу камсыз кылынат. Кызыкдар тараптардын экинчи отуруму, айлана-чөйрөгө тийгизген таасирине баа берүүнун жыйынтыгын талкуулоодо өтөт. Болжол менен ал отурум 2017 жылдын жаз айына пландаштырылган. Долбоордун кечирээк этабында, маалымат, ошондой эле гезит, радио, теле жана интернет сыяктуу маалымат каражаттары аркылуу жайылтуусу мүмкүн.

1.12   АЙЛАНА ЧӨЙРӨГӨ ТИЙГИЗГЕН ТААСИРДИ БААЛОО МҮМКҮНЧҮЛҮКТӨРҮ

Сунушталган иш-чараларды ишке ашырса болот, анткени сунушталган кырдаалды оӊдоого багытталган иш чаралар майда (А түрүндөгү иш-аракеттерди) же орточо (В түрүндөгү иш-аракеттерди) таасирди тийгизип, текшерилген экологиялык абалга алып келет. Кыска мөөнөттө (бир жыл) ишке ашырылып, айлана-чөйрөнү, региондун өнүгүүсүн узун мөөнөттүү пайда алып келген, жогоруда айтылган иш чараларды ишке ашыруу экологияга таасири тарабынан жагымдуу болуп эсептелет.

Print Friendly, PDF & Email